GELENEKSEL AFYONKARAHSAR EVLERNE AT KAPILAR ZERNE BR ARATIRMA 
 

ZET 
Bu aratrmada, Afyonkarahisarn merkezinde bulunan geleneksel Trk evlerine ait kaplarn malzemeleri, yapm teknikleri, boyutlar, aksesuar ve ssleme zelliklerinin tespit edilmesi amalanmtr. Bu amala, Afyonkarahisarn merkezinde bulunan 22 geleneksel eve ait 45 kap incelenmitir. ncelenen bu evlere ait kaplarn lekli izimleri ve fotoraflarher bir kap iin zel olarak hazrlanm olan bir envanter form zerinde toplanmtr. Sonu olarak; geleneksel Afyonkarahisar evlerine ait kaplarn karakteristik zellikleri tespit edilerek, bu kaplara ait zelliklerin bir sonraki nesillere aktarm garanti altna alnmtr. 

1. GRdncesinden, topraa kesin olarak bal olan bir 
dzene geite, eski gelenekler ve alkanlklarn ok Anadoluda yeni bir mekan kimliini ortaya karan uzun bir sre boyunca etkili olmaya devam ettii Geleneksel Trk evinin dayand kaynaklara grlr [1]. ulaabilmek iin, tanabilen bir mekan dncesine dayanan, eski gelenekten yararlanmak ncelikle Trkler, Anadoluya geldikten sonra gebelikte gereklidir. Bu ilgin mekan gelenei, zellikle kullandklar adrlar, zaman iinde geni aileyi odalar, i dzeni ve teknolojisi ile kolayca kurulup barndracak ekilde odalara dnmeye balamtr sklebilen ve tanan adr evlerin nemli izlerini [2]. Gerlik dneminden gelen alkanlklarla, oda tamaktadr. Anadoluda biimlendirilen Trk evinin adr ile, sofada ortak d kullanm alan ile kaynaklarna bu adan baklnca, yzyllarca edeerdedir. Oda tek bana bir evdir. Aile sregelen bir yaama geleneinin, ilkeleri, kavramlarbireylerinin hep beraber yaad, snd, yemek ve biimleri ile balantl olduu grlr [1]. piirdii, yemek yedii, dinlendii, banyo yapt, 
uyuduu bir mekandr. Bu ilevleri yerine getirecek Trklerin Anadoluya gelip yerlemelerinden nceki her trl sabit ve hareketli donatya sahiptir [3]. gebelik dneminde adrlar, yaama mekan olarak gelimi ve biimlenmitir. Tanlabilen bir mekan Geleneksel Trk evlerinin hemen hemen hepsinde 
K. Yldrm 
mevcut olan ortak bir zellik de odalarnda, gnlk yaplan birok eylemin gereklemesine imkan tanyan donanma sahip olmasdr. Her bir oda oturma, misafir arlama, dinlenme, yatma, yemek yeme, soka ok rahat grebilme, giysi-eya vb. depolama, snma, ykanma gibi eylemlerin ok rahatlkla gerekletirilmesine olanak tanr [3]. 
Sokaktan eve ulalan ilk uygulamalarda, d ortamn gvensizliinden dolay, yapya giri gizlenmi veya olabildiince kk ve snrl tutularak, kolay savunulacak ekilde donatlmtr. D ortam kamusal denetime ve dzene kavuunca, zellikle devlet gvencesi yaama geince, giri belirginlemi, bym, bezenmi, nem kazanm, simgesel bir deer de tayan nitelie ulamtr. Osmanl mirasolarak gnmze ulaan geleneksel yaplarn ounda sokaktan baheye veya avluya yaplan ana girie boyut ve ekicilik asndan ayr bir zen gsterilmitir [4]. 
Sonuta, doadan ayrlan yap; mekan ve onu evreleyen snrlar, yer yer gei salayan boluklarla d ortama balanm, boluklar da istee bal olarak alp kapanarak ayarlanan hareketli elerle denetlenmitir.  ve dn veya blmlerin, gei ve gr alarndan birbirine balanmas, i mekana k ve hava salanmas amacyla dzenlenen bu boluklar ve onlardenetleyen hareketli eler kap ve pencereler olarak tanmlanr [4]. 
Mimarlkta kap szc yaygn olarak mekansnrlayan dey yzeylerde (duvar) braklan boluk ve o boluu denetlemek zere grevlendirilen hareketli e (dorama) olarak tanmlanr. Tarihsel rneklerde de grld gibi d kap gerek geii salama ya da kesme (denetleme) ilevi asndan, gerekse de simgesel ynden yapda zel konumdadr [4]. 
Geleneksel evlerin giri kaplar genellikle byk ve iki kanatldr. Bahe duvar iine alanlarn zeri ou zaman saakl yaplmtr. Kanatlar aynaldr. Kap evin semboldr [5]. 
20. yy endstriyel retimde, seri retime uygun yeni ahap kap tipleri ortaya karken, ayn zamanda birok olumsuzluklarna ramen, gerek gvenlik asndan (elik kaplar), gerekse de seri retime uygunluu, ekonomik oluu, bakm istememesi, dnemin mimari grnmne daha uygun olmas gibi nedenlerle alminyum, PVC, temperli zel cam vb. malzemelerden retilen doramalar, ahap doramalara gre daha yaygn kullanlr olmutur [4]. Halbuki gemite sahip olduumuz ve yok olmaya yz tutmu geleneksel detay ve tekniklerin korunarak sahip klmas, yeni nerilerde, belki yorumlanarak, yaatlabilmesi salanmaldr. Bu almada, geleneksel Afyonkarahisar evlerinin genel mimari zellikleri ile bu evlerde kullanlan kaplarn 

Geleneksel Afyonkarahisar Evlerine Ait Kaplar zerine Bir Aratrma 
malzemeleri, yapm teknikleri, boyutlar, aksesuar ve ssleme zelliklerinin tespit edilmesi amalanmtr. 
2. YNTEM 
Afyonkarahisar merkezde 22 geleneksel eve ait kaplarn incelemesi yaplmtr. Aratrma verileri; kaplarn izimi ve ayrntl bir envanterinin karlmas ile elde edilmi ve bu dokmanlar fotoraflar ile desteklenmitir. Aratrma yaplan yerleim merkezinde, dneminin zelliklerini tayan, incelemeye deer zellikte olan ve kaplar orijinal durumdaki evler aratrmaya dahil edilmitir. almada sadece yaanan odalara ait mekan kaplarele alnarak, tuvalet, banyo, mutfak ve depo gibi mekan kaplar incelenmemitir. Bunun yan sra alma yaplan alanda; iine girilemeyen evler, byk deiiklie uram konutlar, kaplar sonradan deitirilen (orijinal olmayan) evler inceleme kapsamdnda braklmtr. Toplam olarak 1 avlu kaps, 22 giri kapsve 22 oda kaps olmak zere, 45 kapnn aratrma sonular almaya dahil edilmi olup sonular aadaki gibidir. 


3. BULGULAR 

3.1. Geleneksel Afyonkarahisar Evlerinin Genel zellikleri 
Afyonkarahisara ait geleneksel evlerin ekillenmesinde etkili olan faktrler sralanacak olursa; ilk etkenin iklim zellikleri, daha sonra kltr, sosyal ilikiler, yrenin malzeme kayna, inaat ustalarnn becerisi vb. olduu sylenebilir. 
Yapm tarihleri itibariyle ounluu 1900l yllarn balarna ait olan evlerden en eskisi 1900 ylna, en yeni tarihli olanda 1912 ylna aittir. Evlerin bu tarihlere ait olmasndaki etken, Afyonkarahisarda meydana gelen ve yaklak 1300 evin yand 1902 ylndaki byk yangndr. Afyonkarahisar merkezdeki aratrmas yaplan evlerin hepsi tescil edilerek koruma altna alnmtr. 
1902 ylnda Afyonkarahisarda yaanan byk yangn sonras Afyonkarahisar iin yeni bir imar planhazrlanarak kent byk lde yeniden ina edilmitir. Bu yeni dzenlemeler sonucunda geleneksel dokunun, zellikle trafik asndan, gnmz gereksinimlerine cevap verebildii sylenemez. 
Afyonkarahisar evlerinin mimari zellikleri ile gsterili olduklar grlmektedir. Sel [6], zgndz [7], Meri [8] ve Parlar [9]n yaptklar aratrmalar Afyonkarahisar evlerinin olduka iyi plan zelliklerine sahip olduundan bahsetmektedir. Kentte avlu kltr olmamakla beraber, sadece bir evde avlu kapsna rastlanmtr. Evler avlusuz olduu iin, n cepheleri dorudan sokaa almaktadr. 

Geleneksel evlerde oturan ailelerin ounluu alt gelir grubuna aittir. Evin esas sahibi olarak orta ve st gelir grubundaki aileler, yeni yerleim alanlarna tanarak eski evlerini olduka dk kira creti ile kiraya vermiler ya da evlerini bo olarak bekletmektedirler. Kentin merkezinde yer alan geleneksel evlerden bir ksm fazla bozulmadan gnmze kadar ulamolmasna ramen, baz evlerde orijinal kaplar, estetik ve nitelik asndan hibir deer tamayan, sadece gvenlik unsuru gz nnde bulundurularak basit metal kaplarla deitirilmitir. 
3.1.1. ncelenen konutlarn genel plan zellikleri 
klim zelliklerinden dolay incelenen Afyonkarahisar evleri avlusuz, bitiik nizam ve arlkl olarak ahap karkas ve kerpi dolgu malzemesi ile ina edilmitir. Tamam tescilli olan incelenen konutlarn; % 46s iki ve % 54 ise  katldr. Alt katlar belli bir ykseklie kadar kesme ve moloz ta yma, st ksmlar atya kadar ahap karkas kerpi veya tula dolgulu olarak ina edilmitir. Talk da denilen, takapl geni zemin katlar darya kar korunakl olup; mutfak, kiler, tuvalet, hizmeti odas gibi amalarla kullanlan servis mekanlarn kapsamaktadr. 
ncelenen Afyonkarahisar evlerinin byk ounluu (% 91) iki taraf oda sral (ounlukla da drt odal) orta sofa tipidir. D sofal tip olduka azdr (% 9) ve sofa avluya bakmaktadr. Dier geleneksel Trk konutlarnda olduu gibi Ba oda sokak cephesinde yer alm, zenli bir iilik, donatm ve ssl tavanile dier odalardan daha nitelikli ina edilmitir. 
Evlerin sofalarnn sokaa bakan cephelerinde sedirler yerletirilmitir. Sofann dier tarafnda katlar 
 K. Yldrm 
arasnda ilikiyi salayan ahap merdiven yer alr. Sofalarn ahap demesi ve tavan olduka sade ve basit grnmdedir. Sofalarn pencereleri, oda pencerelerine oranla daha sk ve byktr. 
Afyonkarahisar evlerinde kmalar, yapya estetik bir deer kazandrmtr. kmalar, manzaraya ynelmek veya yer kazanmak iin, st katlardan alt bo olarak darya tarlmtr. kmalar; dz, testere dii ve okgen eklindedir. Her  de, ahap payandalarla desteklenmitir. Payandalar dz veya S eklindedir. S kvrml payandalarn ularnda torna sarktlar bulunmaktadr. kmalarn alt ksm genellikle ahap kaplamaldr. 
Afyonkarahisar merkezdeki baz evlerde Cihannma olarak isimlendirilen at kat odas(ekil 1) gnlk kullanmdan uzak, zemin ilikisinden kopuk bir ekilde tasarlansa da, konutun grnmne antsal bir ifade kazandrmaktadr. Bu antsallk cihannmann cephede eksensel simetrik bir konumda yer almasyla artmaktadr. Baz evlerin cihannma nlerinde yer alan gen alnlkl, torna sarktl sslemeli balkonlar binaya ihtiam kazandrmtr. ncelenen 22 Afyonkarahisar evinin sadece 7 tanesinde cihannma bulunmaktadr. 



3.2. Geleneksel Afyonkarahisar Evlerinin KapTrleri ve zellikleri  

3.2.1. Kaplarn konumlarna gre trleri 

3.2.1.1. Avlu kaplar
Afyonkarahisar ve ilelerinin yer ald Ege blgesi kara ikliminin karakteristik zelliklerini tar. Yazlar 


K. Yldrm 
ksa klar uzun srmektedir. Bu sebeple, gnlk yaamn byk ksm kapal mekanlarda gemekte olduundan bu blgelerde ak avlu kltr olumamtr. Avlulu evlerin yaygn olduu scak blgelerde hava scaklklar insanlarn havadar ve ak mekanlarda yaamalarna imkan salamaktadr. O blge insanlar evde geirdikleri zamann byk bir blmn evlerinin nnde yer alan avlularnda geirmektedirler. Afyonkarahisar gibi yerleim blgelerinde ise byle bir gereksinim yoktur ve bu blgelerde avlulu ev says yok denecek kadar azdr. 
Aratrmaya dahil edilen toplam 22 adet evden sadece birinde avlu kaps mevcuttur. Avluya ve avlu kapsna sahip Ulukonak Evi avlu kaps ift kanatlolup, mekan iine almaktadr. Kap kanad; genilik, ykseklik ve kalnlk lleri bakmndan normal llerin ok zerindedir. Kap kanatlar zerinde beadet gbek mevcut olup; orta gbek, Afyonkarahisarda ok nadir grlen kndekari teknii ile oluturulmutur (ekil 2). 
Avlu kaps zerinde dar bir at mevcuttur. Bylelikle kap, d etkenlerden korunmaya allmtr. Malzeme olarak saram kullanlmtr. malatta atk yapm teknii, kasa tr olarak da karma kasa tercih edilmitir. 
Avlu kaps zerinde tokmak, halka gibi madeni aksamlar yer almyor. Anadoluda ok yaygn olan bu gelenein Afyonkarahisarda fazla yaygn olmadsylenebilir. Buna karlk kapda madeni aksam olarak sadece Afyonkarahisarda yaygn olan 

Geleneksel Afyonkarahisar Evlerine Ait Kaplar zerine Bir Aratrma 
zemberek yer alm, kilit tr olarak da kapazlama kilit kullanlmtr. 


3.2.1.2. Giri kaplar
Afyonkarahisarda avlu kaps yok denecek kadar azdr. ncelenen evlerin birounda iki adet girikaps vardr. Bu zellie daha ok kale civarnda yer alan evlerde rastlanmaktadr. Tala giri iin tek kanatl ahap kap, st kata giri iin ise tamerdivenle klan ift kanatl kap bulunmaktadr. Kap yanlarnda ve zerindeki aydnlk pencerelerinde ahap ssl kafesler dikkati ekmektedir. Evlerin girikaplar, sokak cephesine yaptklar katk nedeniyle nem kazanmaktadr. ncelenen 22 adet girikapsndan 21 adedi ift kanatl olup, hepsi de evin iine almaktadr. Dikkat eken dier bir zellikte tm kap kanat cumbalarnn lambasz olarak yaplmolmasdr. Giri kaplarnn kanatlar kap kasasnda alm olan lambaya otururken, iki kanat birleim yerinde de bini tasna oturmaktadr. Geleneksel kapkanatlar bu yntemle tek binili olarak kap kasasna otururken, gnmz kaplarna baktmzda hem kapkanatlarna ve hem de kasalarna lamba aldgrlmektedir. Bylelikle gnmz kap kanatlar ift binili ekilde kapanmaktadr (ekil 3). 
Afyonkarahisar giri kaplar ounlukla ni iinde yer almaktadr. Bu uygulama ile n cephede derinlikler oluturularak cepheye hareket kazandrlm, ayn zamanda giri kaps yamur, kar ve gne etkilerine kar korunmutur. ok nadir olarak da giri kaps d duvarla ayn dzlemde 



Geleneksel kaplar Gnmz kaplarekil 3. Kasa-kanat ilikileri 
yaplmtr. Bu tip rneklerin ounda kap, cumba/balkon altna konumlandrlarak d hava etkilerine kar korunmutur (Bkz. ekil 1). Afyonkarahisar merkezdeki giri kaplar kanatlar ile olduka sade yapda olsalar da, ni iinde yer alan rnekleri olduka gz alc grnmdedirler. Birinci kata girii salayan ni iindeki ana giri kaplar, kesme ta merdivenleri, kap kenarlarnda ve stlerindeki perforje veya ahap kafesleri, zel ekilli aydnlk pencereleri ile zengin bir grnme sahiptirler. Zemin kata girii salayan tek kanatlikinci giri kaps da, iki yanndaki stunlar ve iki yan stunu birletiren st kemeri ile cepheye grnm zenginlii kazandran eler arasnda saylabilir. 
ncelenen giri kaplarnn hepsinin yapmnda ralam tr ahap kullanld tespit edilmitir. am trnn de byk oranda saram olduu grlmektedir. Dikkat eken zelliklerden biride kaplardaki kanat saysdr. ncelenen 22 evden sadece bir evdeki giri kapsnn tek kanatl, dierlerinin de ift kanatl olduu tespit edilmitir (ekil 4). Kap kanatlarnda yapm teknii olarak, ounlukla atk tarznn kullanld grlmektedir. Bu tarz 20 evin giri kapsnda da grlmektedir. Dier 2 evin giri kaps kanatlar akma teknii ile yaplmtr. atk tarz ile yaplan kap kanatlarnda da deiik saylarda aynalar (gbek) oluturulmutur. Ayrca, incelenen giri kaplarnn 14 tanesinin eitli renklerde yal boyalarla kapland, 1 tanesine vernik uyguland, 7 tanesinin ise doal halde brakldtespit edilmitir. ncelenen bir grup eve ait giri kapsrnekleri ekil 5de verilmitir. 
Ssleme olarak Afyonkarahisar merkezdeki girikaplarnn olduka sade, kullanlan ssleme eklinin ise rlyef ssleme olduu grlmektedir. 
Kasa tr olarak Afyonkarahisar giri kaplarnda derin kasa ve karma kasa yntemlerinin eit saylarda kullanlm olduu grlmektedir. Blok kasa rneine de, 2 eve ait giri kapsnda rastlanlmaktadr. 


K. Yldrm Geleneksel Afyonkarahisar Evlerine Ait Kaplar zerine Bir Aratrma 

emeli Konak Bedihan Tuncer evi Abdullah zkan evi Bekir Erkmen evi 

Ahmet Kundak evi Kemal Grdal evi Asm Akdeniz evi Yenign evi ekil 5. ncelenen bir grup eve ait giri kaps rnekleri 
Kapazlama ismi verilen kilit tr 22 evin hepsinde kullanlmtr. Bu kilit trne, bindirme kilit de denilmektedir (ekil 6).  
ncelenen geleneksel evlerin byk ounluunun 1903-1912 yllarnda yapld saptanmtr. Bu yllarda yaplm olanlarn cephe estetii, dorama detaylar ve dier zellikleri ile birbirine benzemekte olduu grlmektedir. 1912 ylndan sonrasna ait giri kaplarnda gmme kilit gibi baz farkllklar tespit edilmitir.  
Avlu giri kaps blmnde de belirtildii zere Afyonkarahisar ve ilelerinde tokmak, halka gibi metal aksesuarlarn yaygn olmad grlmektedir. 
Avlu kaplarnda olduu gibi hemen hemen btn giri kaplar zerinde de sadece zemberek yer almaktadr. 
ncelenen btn giri kaplar mekan iine almaktadr. Byk ounluunun sa tarafa (% 81), 6 eve ait giri kapsnn da sol tarafa (% 19) doru ald grlmtr. 


3.2.1.3. Oda kaplar
Geleneksel Afyonkarahisar evlerinde odalar, Anadoludaki dier geleneksel evler gibi kullanclarna gn iindeki birok eylemini gerekletirme imkan vermekte, birok ilevi barndrmakta ve tek bana bir bamsz yaam alanolma zelliine sahip bulunmaktadr. Her odann iinde ounlukla kap arkasnda yer alan duvar, boydan boya gmme dolap olarak ina edilmitir. Dolabn bir blmesi zel banyo (Guslhane) olarak dzenlenmitir. Gmme dolap ortasnda genellikle aldan yaplm ieklik olarak isimlendirilen derinlikli ak raf oluturulmutur. Her odann yan duvarna ssl bir ocak yerletirilmitir. Birok rnekte ocak nnn srgl ve ssl bir kapakla gerektiinde kapatlabildii bylece gerek soua kar nlem alnd gerekse de estetik bir deer kazandrld belirlenmitir. Bu i donatm zellikleriyle her bir oda tek bana bamsz bir yaam mekan haline getirilmi ve gnlk birok 


gereksinimi  karlayabilme  olanana  (ok  
fonksiyonlu) kavuturulmutur.   
Ba odann giri kaps genel olarak  zenilerek  

detaylandrlmtr. Bu kap genellikle ift kanatl, aynalolup; sofaya bakan yzleri daha zenli ve sslemeli yaplmtr (ekil 7). Bu evlerin tavanlarise ahap dekoratif tal, ahap oyma gbekli veya 
 K. Yldrm 
zerleri boyanarak sslenmi, al tavanlarla ev sahibinin gelir durumunu ve sosyal seviyesini belirleyen bir durum olarak dikkati ekmektedir. Grup kimliinin arlkl olarak var olduu, kiinin birey olarak kendini ne srmedii geleneksel kltrmzde ok da sk rastlanmayan bir durum burada gereklemekte; kullanc kimlii ortaya konmaya allmaktadr. 
Oda kaplarnn hepsi oda iine almaktadr. Alma ynleri de, ayn ev iinde kapnn plandaki yeri gerei baz kaplar saa baz kaplar da sola almaktadr. ncelenen 22 konuttan toplam 6 tanesi ift kanatl, 16 tanesi ise tek kanatldr. ift kanatl olan kaplarn en sk kullanlan kanad hepsinde sa tarafa alan kanat olmaktadr. 
Kapnn plandaki yeri ounlukla odann kesindedir. Kapnn oda kesine pahlyerletirildii rnekler de yaygndr. Kap iki komu duvarn birletii kede, her iki duvara da 135o ayapacak ekilde yerletirilmitir (ekil 8). Bu ekilde konumlandrlm kaplarn sofaya bakan cephesinin 


ift kanatl oda kaps ift kanatl oda kapsnn izimi ekil 7. Geleneksel Afyonkarahisar HacApak evi oda kaps

K. Yldrm 
zeri, ibkey kavisli gen alnlkl olarak oluturulmutur. Bir baka rnekte de iki kanatl oda kaps, pencerelerin karsndaki duvarn ortasna, odann simetri eksenine yerletirilmitir. 
Afyonkarahisar evleri oda kaplarnda dikkat eken en nemli zelliklerden birisi de oda kapsnn tam ak durumda iken kap arkasndaki yuvasna oturtulabilmesidir. Literatr taramas yaplrken rastlanlmayan fakat aratrmalarda karlalan ve halk tarafndan da vurgulanan bu zellik de oda kaps, ak halde iken arka duvarda hazrlanm zel bir yuvaya oturmaktadr. Kapnn ak durumuna estetik bir zm getirilmi ve kapnn, zenle tasarlanm sofaya bakan ksmnn, kap ak halde iken gmme dolaplarla bir btnlk oluturmassalanmtr (ekil 9-a ve ekil 9-b). 
Oda kaplarnda dikkat eken bir zellik de kanat kalnlklardr. Kanat kalnlklar, dayanm snrlarnzorlayacak ekilde ince tutulmutur. ou kapda 2,5 cm olan kalnlk ls, baz oda kaplarnda 2 cmye kadar drlmtr. ncelenen btn oda kapskanatlar da, girive avlu kaplar gibi lambasz yaplm ve kasaya tek binili olarak oturmaktadr. Oda kaplarnn ounluu tek kanatldr. 
Oda kaplarnda da biri hari, giri ve avlu kaplarndaki gibi ral am tr ahap kullanlm, bir eve ait oda kapsn da nar aacndan yaplmtr. Yapm teknikleri olarak tm kaplar atk tarznda yaplmtr. Ayna saylar bakmndan Afyonkarahisar oda kaplarnn ounlukla 3 panolu oluturulduu grlmektedir.  

Geleneksel Afyonkarahisar Evlerine Ait Kaplar zerine Bir Aratrma 

Kasa tr olarak ounlukta derin kasann tercih edildii grlmektedir. ok nadir olarak blok ve derin kasann birlikte kullanld karma kasa trne rastlanmtr. Kilit tr olarak yine ounlukta kapazlama kilit kullanlmtr. Sadece bir evde gmme kilit kullanlmtr, bu evin de en yeni tarihli ev olduu saptanmtr. 
Zemberein, avlu ve giri kaplarnda olduu gibi, oda kaplarnda da ounlukla tercih edildii grlmektedir. Grlen kiilerin ifadelerinden, zemberein kard sesle dardaki kiinin ieridekini haberdar etmesi iin de tercih edildii anlalmaktadr. 
Say olarak bakldnda da 6 kap sola 16 kap da saa doru almaktadr. Ayrca, incelenen oda kaplarnn %68inin eitli renklerde yal boyalarla kapland, %9una eitli vernikler uyguland, %23nn ise doal halde brakld tespit edilmitir. 




3.2.2. Kaplarn yapm teknikleri 
Geleneksel Trk evi kaplarnda ska uygulanan atkkap yapm tekniine, incelenen Afyonkarahisar konutlarnda da ska rastlanmtr (giri kaps 20, oda kaps 22). atk ynteminde kanatn dikey kaytlar (serenler) ile yatay kaytlar (alt balk, st balk, ara kayt) birbirlerine zvanal yntemle tutturulmu olup, ara boluklar ise kordonla ekillendirilen masif tablalarla doldurulmutur. 
ncelenen konutlar arasnda sadece 2 adet girikapsnda rastlanan akma kap yapm tekniinde, gayet basit olarak yan yana sralanm dikey tahtalar, arkalarndan kaln kesitli ve yatay  adet kayta akmak suretiyle tutturulmutur. akma tekniinin basit grnml olmas sebebiyle, ait olduklar ve zenli evlerin grnmleriyle uyumlu olmadklargrlrken, atk yapm teknii ile yaplmrneklerin ise mimari ile uyumlu olduklar ve grnme olumlu katk yaptklar gzlenmitir. 
ncelenen giri ve oda kaplar, ayna (gbek) saylarve ssleme zellikleri ile birbirlerinden ayrlmaktadr. Giri kaplarnn 17 tanesinde (%77) , 3 tanesinde be, oda kaplarnn ise 5 tanesinde iki, 16 tanesinde (%73)  ve 1 tanesinde be adet ayna (gbek) vardr. Giri kaplarnn 2 tanesi blok kasal, 10 tanesi derin kasa ve 10 tanesi de karma kasaldr. Oda kaplarnn ise 19 tanesi derin kasa ve 3 tanesi ise karma kasaldr. ncelenen btn oda kaps kanatlar, girive avlu kaplar gibi lambasz yaplm ve kasaya tek binili olarak oturmaktadr. 


3.2.3. Kaplarn genel zellikleri 
3.2.3.1. Kaplarn ssleme zellikleri 
Baz benzer almalarda ileri srlen bir eve ait kaplarda sslemenin olup olmamas ve sslemenin eidi ev sahibinin maddi varl ile doru orantldr tezinin, Afyonkarahisar evleri iin geerli olmadgrlmektedir. Afyonkarahisarda yer alan girikaplar ssleme asndan olduka yoksundurlar. Avlu kaplarnn says ok az olduu iin birok zellikleri gibi sslemeleri konusunda da kesin yargya varmak zordur. Oda kaplar da yine sade yaplmlardr. Afyonkarahisar merkezde sadece 1 evde avlu kaps zerinde kndekari sslemeler yer almaktadr (Bkz. ekil 2).  Giri kaplarnda ssleme olarak en fazla rlyef ssleme kullanlmtr. Bu ssleme trne 1 evin oda kapsnda ve 12 evin giri kapsnda karlalmolup, 4 deiik rlyef ssleme saptanmtr. En ok kullanlan rlyef ssleme, orta gbek zerinde yataylamasna uzanan piramit eklindedir (Bkz. ekil 5). Dier bir rlyef sslemede st gbek zerinde kanal (oluk) ile oluturulmubaklava dilimi, alt gbekte de dikey ve dz olarak sk aralkl freze desen eklindedir. Orta gbek zerinde oluturulan rlyef 
 K. Yldrm 
ssleme de apraz olarak birbirini kesen ve sk aralklkk piramitler eklindedir. 
Trk ssleme sanat iinde nemli bir yere sahip olan Kndekari tekniine, Afyonkarahisarda bir evin avlu kapsnda ve bir evin giri kapsnda rastlanmtr (Bkz. ekil 4). Ssleme teknii olarak kullanlan dier bir tarz da kemer, ta ve stun eklindeki sslemelerdir. Bu sslemeleri kapnn st ve yan pervaznda, aydnlk penceresi zerinde grlmektedir ve Afyonkarahisarda yer alan 3 eve ait girikapsnda bulunmaktadr. 
Oda kaplar en sade yaplan kap tr durumundadr. Oda kaplarnda en ok rastlanlan ssleme tr st pervazda oluturulmu ta eklindeki sslemedir ve toplam 10 oda kapsnda mevcuttur. Dier bir ssleme eidi olan rlyef sslemeye de sadece bir rnekte rastlanlmtr. Oda kaplar zerinde baka bir ssleme bulunmamaktadr. 


3.2.3.2. Kaplarn metal aksamlar
Btn avlu ve giri kaplarnn n cephesinde zemberek yer almaktadr. Afyonkarahisar avlu ile giri kaplarnda tokmak ve halkann ok az kapzerinde bulunduu tespit edilmitir. Zemberek yannda bir evin giri kaps zerinde tokmak, bir girikapsnda halka, iki giri kapsnda da kulp yer almaktadr. 
Zemberek, alt ve st ular kesilerek ekillendirilmive orta ksmnda bir tutma kolu olan bir kapaksamdr. Ayrca kilidin mandaln harekete geiren metal bir parada tutma kolunun hemen zerinde yer almaktadr. Oda kaplarnn n yzlerinde yine ounlukta zemberek bulunmaktadr. Afyonkarahisar merkezde 22 adet oda kapsndan 19unda zemberek, 2nde kulp, 3nde kap kolu kullanlmtr (ekil 10). 
ncelenen avlu ve giri kaplarnda mentee olarak ounlukla pitivan denilen ve yapraklarndan biri kanat geniliine yakn uzunlukta kancal, dier yapra da halkal olan mentee eidi kullanlmtr (ekil 11). Bu giri kaplarnda pitivan haricinde kullanlan mentee eitleri de gullep ve yaprak 


K. Yldrm Geleneksel Afyonkarahisar Evlerine Ait Kaplar zerine Bir Aratrma 

ift kanatl giri n cephe ift kanatl giri arka cephe ekil 11. Afyonkarahisar emeli Kona giri kapszerindeki metal aksamlar 
menteelerdir. atk tekniinde yaplm kaplarda pitivan ve yaprak, akma kaplarda ise gullep menteenin kullanld grlmektedir. Oda kaplarnda da ounlukla yaprak mentee kullanlmtr. ok nadirde olsa, baz oda kaplarnda da gullep menteenin kullanld grlmektedir. 


3.2.3.3. Kaplarn lleri 
ncelenen Afyonkarahisar evlerinin avlu, giri ve oda kaplarnn kanat lleri; genilik, ykseklik ve kalnlklaryerinde llerek belirlenmitir. ncelenen kaplarn kanat lleri Tablo 1de sunulmutur.  
Bu kaplarn iinde sadece Ulukonak avlu kapskanad genilik, ykseklik ve kalnlk lleri ile dier kaplardan ok farkl bir grnm sergilemektedir. Giri kaplarnn kanat llerinin ortalama deerleri arasnda istatistiksel adan kayda deer anlaml bir farkllk grlmemekle birlikte, sadece bir eve ait tek kanatl kap kanadnn 103 cmlik genilik ls dikkat ekicidir. Oda kaplarnn kanat llerinde dikkat eken en nemli zellik, kanatn kalnl dayanm snrlarnzorlayacak ekilde ince tutulmu olmasdr. ou oda kaplarnda 2,5 cm olan kalnlk ls bir evde 2,3 cmye, bir baka evde de 2 cmye kadar kalnln drlmesi dikkat ekici bir sonutur. 




4. SONU VE NERLER 
Afyonkarahisar evlerine ait ana giri kaplar, Osmanl-Trk ahap sslemeciliinin ve iiliinin kaybedilmemesi gereken rnekleri olarak grlebilir. Ni iinde veya d duvarla ayn dzlemdeki girikaplar, yer aldklar evlerin n cephelerine en fazla zenginlik katan mimari elemanlardr. 
Yukarda da belirtildii zere Afyonkarahisarda ki evlerde avlu bulunmamaktadr. Ayn zamanda tokmak ve halkada, giri ile avlu kaplarnn ok aznda yer almaktadr. Bu bulgular dahilinde Afyonkarahisarda 

Tablo 1. Kaplarn kanat lleri 
Kap Kanatlarnn lleri  Genilik  Ykseklik  Kalnlk  Toplam KapSays 
X  S X  X  S X  X  S X  
Avlu kaps Tek kanat  - - - - - - - 
ift kanat  101,5  - 255,0  - 5,2  - 1  
Giri kaps Tek kanat  104,8  1,8  206,3  8,3  4,3  0,3  2  
ift kanat  68,5  1,2  211,5  3,2  3,9  0,2  22  
Oda kaps Tek kanat  78,9  0,8  192,3  2,8  2,9  0,1  22  
ift kanat  59,9  1,0  199,9  3,5  3,0  0,2  7  

X = Aritmetik ortalama (cm) SX = Standart hata Avlu Kaps ile kapzerlerinde Tokmak ve Halka kltrnn olumad grlmektedir. 
zellikle ekil 9-a ve 9-bde verilen oda kaps ile gmme dolap ilikisini estetik ve fonksiyonel adan yaratc bir ekilde ortaya koyan detay tasarmorijinal bir uygulamadr. Bu zmlemenin konutlarn i mekan donat elemanlarnn tasarmnda dikkate alnarak gnmze adaptasyonunun salamas byk nem arz etmektedir.  
Varln gnmze kadar srdrebilmi kaplarn birou bakm yapma adna sentetik esasl boyalarla boyanarak, orijinallikleri ve doal gzellikleri yok edilmitir. Birok rnekte de zemberek, tokmak, halka, kap kolu gibi metal aksamlarn da ayn boya ile boyanm olduu grlmektedir. 
Giri kaplarnn i kaplara oranla d hava koullarndan kaynaklanan etkiler karsnda daha fazla yprand grlmtr. Ayrca, kaplarn byk bir blmnn yal boyalarla kaplanmas nedeniyle saram ahabn doal grnm gizlenmi, gze hitap eden o zengin oyma ve sslemeler kapatlmtr. zellikle, bu evlere ait kaplarn ypranm blmleri orijinalinde kullanlan saram ahap malzeme ve uygun yapm tekniiyle onarlmal ve yzeylerindeki yal boyalar karlarak, kaplarn yzeyleri rtc olmayan verniklerle kaplanmaldr. Bu uygulama iin, ahap malzemenin zelliini bozmayan kimyasal boya skcler kullanlarak kaplarn eski boyastemizlenen yzeylerine sistire ve zmpara ile perdah ilemleri yapldktan sonra yamur, kar, rzgar gibi d hava koullarna, gnein UV nlarna (Ultra Violet Rays) ve ahap malzemeyi ykmlayan mantar ve bceklere kar koruduu bilimsel olarak ortaya koyulan ve son yllarda kullanm giderek yaygnlaan uzun mrl vernikli pinotekslerin kullanlmasnerilebilir. 
Afyonkarahisar Valiliinin tarihi deerlere olan ilgisi sayesinde, birok geleneksel evin ve tarihi binann restorasyonu balatlm, bir ksm da restorasyon programna alnmtr. Geleneksel evlerin bulunduu Afyonkarahisar kalesi eteindeki mahalleler (Molla Bahi, Zaviye, Tac- Ahmet, Kubbeli, Yukar Pazar, Nurcu, Mecidiye, Sinanpaa, Haceyp, Arapmescit, 
 K. Yldrm 
Kale, ve Akmescit mahalleleri) yeni yerleim alanlarndan uzak kald iin, tarihi doku fazla bozulmam ve gnmze kadar gelebilmitir. Halen bozulmayarak gnmze tanm olan bu kltrel deerlerde var olan kap elemanna ait detay ve tekniklere sahip klp gelecek kuaklara aktarlmasgerekmektedir. 



TEEKKR 
Verilerin toplanmas ve makalenin yazmndaki destei iin gr. Gr. Necmi KAHRAMANa, ayrca, okuyarak deerli katklarn koyan Prof. Dr. Muammer HACIBALOLU ile Do. Dr. Aysu BAKAYAya ok teekkr ederim. 


